การต่อรองทางวาทกรรมของอัตลักษณ์อีสานผ่านวัฒนธรรมการบริโภคปลาร้าในสื่อสังคมออนไลน์ร่วมสมัย

วนิดา ศรีสวัสดิ์; เยาวพา  นิมมา; บพิธพล อาชีวะอังกูร; รัชฎาภรณ์ พรมสุทธิ์; จิรนุช บุตรดี

ผู้แต่ง

วนิดา ศรีสวัสดิ์ นักวิชาการอิสระ
เยาวพา นิมมา นักวิชาการอิสระ
บพิธพล อาชีวะอังกูร นักวิชาการอิสระ
รัชฎาภรณ์ พรมสุทธิ์ นักวิชาการอิสระ
จิรนุช บุตรดี นักวิชาการอิสระ

คำสำคัญ:

อัตลักษณ์อีสาน, การต่อรองทางวาทกรรม, ปลาร้า, ความเป็นชายขอบ, สื่อสังคมออนไลน์

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาปัจจัยที่มีบทบาทในการผลักอีสานให้อยู่ในสถานะชายขอบของสังคมไทย และศึกษากระบวนการต่อรองทางวาทกรรมของคนอีสานผ่านวัฒนธรรมการบริโภคปลาร้าในสื่อสังคมออนไลน์ร่วมสมัย เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้การวิเคราะห์เอกสารร่วมกับการวิเคราะห์วาทกรรมจากคลิปวิดีโอของอินฟลูเอนเซอร์ชาวอีสานจำนวน 5 ราย บนแพลตฟอร์ม YouTube และ TikTok ผลการศึกษาพบว่า ความเป็นชายขอบของอีสานเป็นผลจากการผลิตซ้ำวาทกรรมของรัฐและสังคมส่วนกลางที่ดำเนินมาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ยุครวมชาติ ยุคสร้างชาติ ยุควาทกรรมการพัฒนา และยุควาทกรรมการเมืองเสื้อเหลือง–เสื้อแดง ซึ่งมีส่วนสำคัญในการลดทอนคุณค่าของอัตลักษณ์และวัฒนธรรมอีสาน ขณะเดียวกันคนอีสานได้ใช้สื่อสังคมออนไลน์เป็นพื้นที่ในการต่อรองความหมายผ่านการนำเสนอวัฒนธรรมการบริโภคปลาร้า โดยสร้างภาพลักษณ์ใหม่ให้ปลาร้าจากอาหารที่เคยถูกมองว่าไม่สะอาดและล้าหลัง ให้กลายเป็นอาหารที่สะอาด ได้มาตรฐาน และมีคุณค่าทางวัฒนธรรม ควบคู่กับการสร้างสุนทรียศาสตร์ใหม่ผ่านการใช้ภาษาอีสาน การจัดองค์ประกอบภาพ และวิธีการบริโภคที่สะท้อนอัตลักษณ์ท้องถิ่น ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่า วัฒนธรรมการบริโภคอาหารสามารถเป็นพื้นที่สำคัญในการต่อรองเชิงอำนาจ การสร้างความหมาย และการประกอบสร้างอัตลักษณ์ใหม่ของคนอีสานในบริบทสื่อดิจิทัลร่วมสมัย

เอกสารอ้างอิง

กิตติศักดิ์ แก้วตา. (2566). วาทกรรมชายขอบในเรื่องสั้นรางวัลซีไรต์ พ.ศ. 2551–2560 [วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยพะเยา]. คลังปัญญามหาวิทยาลัยพะเยา.

ฐิวารี วีรยะสบประสงค์. (2557). คน หรือ ความแดง : ปฏิบัติการผ่านเรือนร่างของคนอีสานในนามคนเสื้อแดง. วารสารพัฒนศาสตร์ วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 10(2), 178-186.

ดีพร้อม ใจน้อย. (2563). การประกาศรัฐนิยมที่ส่งผลต่อหน้าที่พลเมืองในสมัยจอมพล ป.พิบูลสงคราม. วารสารสันติสุขปริทรรศน์, 1(1), 11–26.

แถมสุข นุ่มนนท์. (2520). การสร้างชาติของจอมพล ป. พิบูลสงคราม สมัยสงครามโลกครั้งที่สอง. สืบค้นข้อมูลเมื่อวันที่ 17 มิถุนายน 2569. จาก https://digital.library.tu.ac.th/tu_dc/frontend/Info/z39

ธนกร การิสุข. (2568). เปลี่ยนอีสานให้เป็น “ไทย”: อุดมการณ์รัฐชาติกับสำนึกการเมืองของคนที่ราบสูง.คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. https://hist.human.cmu.ac.th/review/convert-isan-to-thai

นัฐวุฒิ สิงห์กุล. (2567). แนวคิด Representation of Identity ของ Stuart Hall. สืบค้นข้อมูลเมื่อวันที่ 17 มิถุนายน 2569. https://nattawutsingh.blogspot.com/2024/10/representation-of-identity-stuart-hall.html

นิลุบล ไพเราะ. (2562). ปลาร้า-ปลาแดก: การสื่อสารและผลิตซ้ำความหมาย “มิตรภาพ” ในความสัมพันธ์ไทยลาว. วารสารการเมืองการปกครอง, 9(3), 187-218.

พันธกานต์ ทานนท์. (2565). มิวสิกวิดีโอเพลงลูกทุ่งอีสานกับการสื่อสารอัตลักษณ์อีสานใหม่. วารสารศาสตร์, 15(2), 252-318.

ยุทธศาสตร์ หน่อยแก้ว. (2564). รัฐประหารกับการเมืองไทย: ศึกษากรณีรัฐประหาร พ.ศ. 2549. วารสารนิติศาสตร์ รัฐศาสตร์ และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย, 5(2), 1–15.

วิชุนาถ ชาติชัย และฉลองรัฐ เฌอมาลย์ชลมารค. (2568). การวิเคราะห์อัตลักษณ์อีสานผ่านไทบ้านเดอะซีรีส์. วารสารนิเทศศาสตร์, 43(2), 26-42.

ศรีวิการ์ สันติสุข. (ม.ป.ป.). ปลาร้า: ประวัติความนัวนับหมื่นปี. สืบค้นข้อมูลเมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2569. จาก https://krua.co/food_story/pickledfish

สาวเจ้ย. (2568, 30 กันยายน). กินหมูสามชั้นทอดน้ำปลา+ปลาร้าสับยายเชือนนัว ๆ [วิดีโอ]. TikTok. https://vt.tiktok.com/ZSCdAa4v3/

สาวเจ้ย. (2569, 31 มีนาคม). ผักพื้นบ้าน แจ่วปลาแดก ปลานึ่ง รุ่นนี้ได้ดึงหูออกจากพาข้าวจ้า [วิดีโอ]. TikTok. https://vt.tiktok.com/ZSCdDqRnM/

สาวเลยกินแซ่บ. (2564, 3 พฤษภาคม). กินตำทะเลเผ็ด ๆ หนวดหมึกยักษ์กรุบ ๆ กุ้งหวาน ๆ มะระขี้นกกรอบ ๆ ชะอมแซ่บจ้า พร้อมบอกวิธีทำ [วิดีโอ]. YouTube. https://youtu.be/SEt-yo3CAvM

สาวเลยกินแซ่บ. (2565, 20 พฤษภาคม). กินส้มตำปลาร้าเผ็ด ๆ หมูสามชั้นทอดน้ำปลา มะระขี้นก ชะอมแซ่บ ๆ จ้า [วิดีโอ]. YouTube. https://youtu.be/SEt-yo3CAvM

อัญชัญ อันชัยศรี และอภิวรรณ หวังเจริญไพศาล (2563). อีสานโสตาย: บ่ย่านความตาย ย่านแต่ความจน. สืบค้นข้อมูลเมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2569. จาก https://theactive.thaipbs.or.th/read/isan-lives-in-motion

อีสานพาสวบ. (2568, 22 มกราคม). ตำซั่วหนวดหมึก [วิดีโอ]. TikTok. https://vt.tiktok.com/ZSCdAGNV5/

อีสานพาสวบ. (2569, 25 พฤษภาคม). ตำหอยแครง [วิดีโอ]. TikTok. https://vt.tiktok.com/ZSCdDf3b1/

Almerico, G. M. (2014). Food and identity: Food studies, cultural, and personal identity. Journal of International Business and Cultural Studies, 8, 1-19.

Berger, P. L. & Luckmann, T. (1966). The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge. Garden City, NY: Anchor Books.

Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education. (pp. 241–258). New York: Greenwood Press.

Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Pantheon Books.

Juntha, J. (2564). ‘โง่ จน เจ็บ’ วาทกรรมสร้างความชอบธรรมให้รัฐกุม ‘อีสาน’ ไว้ในกำมือ. สืบค้นข้อมูลเมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2569. จาก https://www.brandthink.me/content/fool-poor-pain

Ramsey, G. (2025). Cultural capital theory of Pierre Bourdieu. Simply Psychology