บทบาทของด่านศุลกากรช่องเม็กต่อการพัฒนาเศรษฐกิจชายแดนจังหวัดอุบลราชธานี ภายหลังการดำรงตำแหน่งประธานอาเซียนของสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว

ชญาดา ปวงคำ; ธนพร  กล้าหาญ

ผู้แต่ง

ชญาดา ปวงคำ คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ประเทศไทย
ธนพร กล้าหาญ คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ประเทศไทย

คำสำคัญ:

การค้าชายแดน, ด่านศุลกากรช่องเม็ก, การพัฒนาเศรษฐกิจชายแดน, พื้นที่ที่สาม

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ ได้แก่ 1) เพื่อศึกษาปัญหาและอุปสรรคที่ส่งผลต่อบทบาทของด่านช่องเม็กในการพัฒนาเศรษฐกิจและการค้าชายแดน ภายหลังจากที่สปป. ลาว ดำรงตำแหน่งประธานอาเซียนในปี 2) เพื่อศึกษามุมมองของประชาชน ผู้ประกอบการและหน่วยงานราชการที่เกี่ยวข้อง และ 3) เพื่อเสนอแนวทางเชิงนโยบายในการยกระดับบทบาทของด่านศุลกากรช่องเม็กต่อการพัฒนาเศรษฐกิจชายแดน การวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในพื้นที่ 3 กลุ่ม ได้แก่ เจ้าหน้าที่ภาครัฐ ผู้ประกอบการและผู้นำชุมชน โดยใช้กรอบแนวคิดทฤษฎีเสรีนิยมใหม่ ทฤษฎีการค้าระหว่างประเทศ แนวคิดการค้าชายแดนและทฤษฎีพื้นที่ที่สาม (Third Space) เป็นฐานในการวิเคราะห์ ผลการศึกษาพบว่า ด่านศุลกากรช่องเม็กมีบทบาทในฐานะกลไกการกำกับดูแลและอำนวยความสะดวกทางการค้า มากกว่าการเป็นกลไกเชิงนโยบายขับเคลื่อนการพัฒนาเศรษฐกิจ เศรษฐกิจในพื้นที่อยู่ในภาวะซบเซาภายหลังปี 2567 และการดำรงตำแหน่งประธานอาเซียนของสปป.ลาวไม่ได้ส่งผลกระตุ้นเศรษฐกิจในพื้นที่อย่างมีนัยสำคัญ ปัญหาหลักมีรากฐานจากโครงสร้างการบริหารแบบรวมศูนย์ ระบบอุปถัมภ์ทางการเมืองและความไม่ต่อเนื่องของนโยบาย การวิเคราะห์ผ่านกรอบแนวคิดพื้นที่ที่สามชี้ว่าการพัฒนาอย่างยั่งยืนต้องบูรณาการมิติเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม พร้อมเปิดพื้นที่ให้เสียงชุมชนมีบทบาทในกระบวนการกำหนดนโยบาย

เอกสารอ้างอิง

กนกกาญจน์ เมืองแก้ว และสุภาค์พรรณ ตั้งตรงไพโรจน์. (2564). ตลาดชุมชนท้องถิ่นชายแดนไทย-ลาว บ้านช่องเม็ก อำเภอสิรินธร จังหวัดอุบลราชธานี. วารสารมหาจุฬานาครทรรศน์. 8(2), 136-152.

กรมการค้าต่างประเทศ กระทรวงพาณิชย์(องค์การมหาชน). (2563). สถานการณ์การค้าชายแดนระหว่าง ประเทศไทยและ สปป.ลาว ในปัจจุบัน. https://www.itd.or.th/wp- content/uploads/2020/10/itdevent30102020-02.pdf

กระทรวงการต่างประเทศ. (2568). นายกรัฐมนตรีสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาวเดินทางเยือนประเทศไทยอย่างเป็นทางการ. https://www.mfa.go.th/th/content/post-pr-official-visit-lao-pdr-2025-th?page=5d5bd3c915e39c306002a904&menu=5d5bd3d815e39c306002aac4

ณัฐวุฒิ สุคนธบารมี. (2558). การวิเคราะห์เปรียบเทียบความสามารถในการส่งออกของไทยในช่วงก่อนและ หลังปี 2554. http://ethesisarchive.library.tu.ac.th/thesis/2015/TU_2015_ tu.ac.th/thesis/2015/TU_2015_5704010692_4857_3426.pdf

เทียนฉาย กีระนันท์. (2545). ระเบียบวิธีวิจัยทางพฤติกรรมศาสตร์และสังคมศาสตร์3. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ประชาชาติธุรกิจ. (2565). “ช่องเม็ก" ส่งออกโตหมื่นล้าน ชายแดนเหงา เงินเฟ้อลาวพุ่ง. https://today.line.me/th/v3/article/oqkvVJy

ปิ่นวดี ศรีสุพรรณ. (2563). บทบาทของการค้าชายแดนต่อการพัฒนาพื้นที่ชายแดน กรณีศึกษาจุดผ่อนปรน ช่องอานม้า จังหวัดอุบลราชธานี (รายงานวิจัย). สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.).

เยาวลักษณ์ ชาวบ้านโพธิ์, ธีรวัชร์ พุ่มดารา, บริบูรณ์ ฉลอง, และชนันท์ จันทร์หอม. (2568). ชายแดน: จาก สนามแห่งความขัดแย้งสู่สะพานแห่งความร่วมมือด้านอํานาจ การค้า และการเมืองของความมั่นคงใน อนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง. วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์, 14(5), 262-272.

รัตนะ บัวสนธ์. (2552). ระเบียบวิธีวิจัยทางสังคมศาสตร์. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ศูนย์ข้อมูลเศรษฐกิจการค้าจังหวัดอุบลราชธานี. สรุปภาวะการค้าชายแดนจังหวัดอุบลราชธานี. (2567). https://ubonratchathani.moc.go.th/th/file/get/file/2024091699067cef8ccedfcd0d1edf dabee86021091621.pdf

สถานกงสุลใหญ่ ณ แขวงสะหวันนะเขต. (2562). โครงการส่งเสริมโอกาสทางเศรษฐกิจของไทย ตามเส้นทางคู่ขนานแนวพื้นที่เศรษฐกิจตะวันออก-ตะวันตก (Para EWEC). https://savannakhet.thaiembassy.org/th

สารสนเทศท้องถิ่นอีสาน. (2558). ด่านชายแดนช่องเม็ก. https://www.esanpedia.oar.ubu.ac.th/picture/?p=131

สำนักงานเลขาธิการอาเซียน จาการ์ตา. (2568). แผนแม่บทความเชื่อมโยงอาเซียน 2025 (MPAC 2025). https://asean.org/wp-content/uploads/2021/08/8_compressed.pdf

สำนักยุทธศาสตร์และการวางแผนพัฒนาพื้นที่. (2559). นิยามที่เกี่ยวข้องกับการค้าชายแดน. https://www.nesdc.go.th

สุนันทา เจริญปัญญายิ่ง และธนวัฒน์ เดชปรอท. (2561). การศึกษาศักยภาพการค้าและการขนส่ง ชายแดนด้านจังหวัดอุบลราชธานี ต่อการเปิดประเทศเข้าสู่ AEC (รายงานวิจัย). สถาบันการขนส่ง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

Agnew, J. (1994). The territorial trap: The geographical assumptions of international relations theory. Review of International Political Economy, 1(1), 53-80.

ASEAN Secretariat. (2016). Master Plan on ASEAN Connectivity 2025. https://asean.org/wp- content/uploads/2016/09/Master-Plan-on-ASEAN-Connectivity-20251.pdf

Bhabha, H. K. (1989). The location of culture. Routledge.

Brown, W. (2015). Undoing the Demos: Neoliberalism’s Stealth Revolution. Princeton: Princeton University Press. https://muse.jhu.edu/book/79024.

Nail, T. (2016). Theory of the border. Oxford University Press.

Newman, D. (2006). The lines that continue to separate us: Borders in our "borderless" world. Progress in Human Geography, 30(2), 143-161.

Preecharush, D. (2021). From “Zomia” to “One Belt One Road” and “Indo-Pacific”: The New Geographic Adjustment of Asia. Thai Journal of East Asian Studies, 25(1), 82–102.

Wilson, T. M., & Donnan, H. (2012). Borders and border studies. In T. M. Wilson & H. Donnan (Eds.), A companion to border studies (pp. 1-25). Wiley-Blackwell.

Wisaijorn, T. (2017). The inescapable territorial trap in International Relations: Borderland Studies and the Thai-Lao border from 1954 to the present. Geopolitics, 24(1), 55-73. https://doi.org/10.1080/14650045.2017.1358166

Wisaijorn, T. (2022). Space and time in Thai-Lao relations: Borderlands in International Relations. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003257837

Wisaijorn, T. (2023). The economic potentials of Ubon Ratchathani: Inter-local relations between Thailand, Lao PDR and Cambodia after the outbreak of COVID-19. Political Science and Public Administration Journal, 14(2), 13-48.

Wisaijorn, T. (2025). The Thai-Cambodian border in International Relations: Constructing a Third Space in geopolitics. Journal of Asian Security and International Affairs, advance online publication. https://doi.org/10.1177/18681034251385116