ศาสนากับการสร้างความเป็นไทยในโลกสมัยใหม่

บทคัดย่อ

บทความวิชาการฉบับนี้นำเสนอองค์ความรู้ใหม่ผ่านการสร้าง “โมเดลบทบาทของศาสนาในการธำรงอัตลักษณ์ความเป็นไทยในโลกสมัยใหม่” (Religion and Thai Identity Retention Model in the Modern World หรือ R-TIM Model) ซึ่งมุ่งอธิบายบทบาทของศาสนา โดยเฉพาะศาสนาพุทธ ในการคงไว้ซึ่งคุณค่าทางวัฒนธรรม จริยธรรม และอัตลักษณ์ของความเป็นไทยท่ามกลางบริบทของโลกสมัยใหม่ที่เต็มไปด้วยพลวัตของเทคโนโลยี โลกาภิวัตน์ และการเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมอย่างรวดเร็ว โดยโมเดล R-TIM ประกอบด้วย 5 องค์ประกอบหลัก ได้แก่ (1) ฐานคุณค่าทางจิตวิญญาณ ซึ่งศาสนาทำหน้าที่เป็นกลไกในการหล่อหลอมคุณธรรม เช่น สติ ความเมตตา และความพอเพียง (2) กลไกการต่อรองทางอัตลักษณ์ ที่ทำให้ศาสนาเป็นเครื่องมือในการปะทะและรับมือกับกระแสค่านิยมจากภายนอก (3) การประยุกต์เพื่อความร่วมสมัย ซึ่งชี้ให้เห็นการนำหลักธรรมไปใช้ในวิถีชีวิตสมัยใหม่ (4) พลังสร้างอัตลักษณ์ร่วม ซึ่งศาสนาเป็นตัวเชื่อมโยงคนไทยเข้าด้วยกันบนพื้นฐานของวัฒนธรรมร่วม และ (5) บทบาทเชิงนโยบาย ซึ่งชี้ให้เห็นศักยภาพของศาสนาในการเป็นฐานทางวัฒนธรรมสำหรับการกำหนดทิศทางการพัฒนาสังคมและการศึกษาในระดับชาติ ความสำคัญของโมเดลนี้อยู่ที่การขยายขอบเขตความเข้าใจเกี่ยวกับบทบาทของศาสนาในโลกยุคใหม่ โดยชี้ให้เห็นว่า ศาสนาไม่ใช่เพียงพื้นที่ทางศีลธรรม หากแต่เป็นเครื่องมือทางวัฒนธรรมที่สามารถประยุกต์ใช้ได้อย่างยืดหยุ่นและทันสมัย เพื่อธำรงไว้ซึ่งอัตลักษณ์และคุณค่าความเป็นไทยได้อย่างมีพลวัตและสอดรับกับความเปลี่ยนแปลงในศตวรรษที่ 21 ทั้งนี้ โมเดล R-TIM สามารถใช้เป็นแนวทางเชิงวิชาการสำหรับการออกแบบนโยบาย การศึกษา และกิจกรรมวัฒนธรรมที่มุ่งเน้นการรักษาอัตลักษณ์ร่วมในสังคมไทยยุคใหม่