วัดในฐานะพื้นที่สาธารณะการเปลี่ยนบทบาทของศาสนสถานในสังคมร่วมสมัย

บทคัดย่อ

บทความวิชาการเรื่องวัดในฐานะพื้นที่สาธารณะการเปลี่ยนบทบาทของศาสนสถานในสังคมร่วมสมัย มุ่งนำเสนอองค์ความรู้ใหม่ในการทำความเข้าใจวัดไทยภายใต้บริบทสังคมร่วมสมัย โดยเสนอกรอบวิเคราะห์วัดในฐานะพื้นที่พหุมิติ (multi-dimensional space) ที่บูรณาการมิติศาสนา วัฒนธรรม และสาธารณะเข้าด้วยกันอย่างสัมพันธ์เชิงโครงสร้าง บทความชี้ว่า วัดมิได้จำกัดบทบาทไว้เพียงพื้นที่ประกอบพิธีกรรม หากทำหน้าที่เป็นพื้นที่ร่วมของสังคมที่รองรับการปฏิสัมพันธ์ของผู้คน การเรียนรู้ร่วมกัน การส่งเสริมสุขภาวะ และการสะสมทุนทางสังคมของชุมชน ทั้งนี้ กรอบดังกล่าวช่วยยกระดับการมองวัดจากสถานที่ ไปสู่โครงสร้างพื้นฐานทางสังคม–วัฒนธรรม ที่ตอบสนองต่อความเป็นเมือง การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากร และการลดบทบาทของพื้นที่สาธารณะรูปแบบอื่นอย่างเป็นระบบ นอกจากนี้ บทความเสนอข้อค้นพบเชิงกระบวนการว่า การทำให้วัดเป็นพื้นที่สาธารณะไม่ใช่การเพิ่มกิจกรรมแบบไร้ทิศทาง แต่เป็นกระบวนการเปลี่ยนบทบาทเชิงสถาบันที่ต้องบริหารความตึงเครียดของความหมายพื้นที่และความสัมพันธ์เชิงอำนาจอย่างรอบคอบ โดยเฉพาะการจัดสมดุลระหว่างความศักดิ์สิทธิ์กับการเข้าถึงของสาธารณะ ระหว่างอัตลักษณ์ทางศาสนากับแรงกดดันเชิงเศรษฐกิจ/การท่องเที่ยว และระหว่างการกำกับดูแลภายในวัดกับการมีส่วนร่วมของชุมชนและหน่วยงานภายนอก ข้อเสนอนี้ทำให้เห็นว่า ความเป็นสาธารณะของวัดต้องอาศัยหลักการกำกับดูแลและมาตรการรองรับ เพื่อลดความเสี่ยงต่อการใช้พื้นที่ไม่เหมาะสม การลดทอนคุณค่าทางศาสนา และความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึง ท้ายที่สุด บทความสังเคราะห์เป็นกรอบแนวคิดเชิงบูรณาการ 3 มิติ ได้แก่ (1) มิติคุณค่าและความหมายทางศาสนา–วัฒนธรรม (2) มิติการใช้สอยและการเข้าถึงอย่างครอบคลุม และ (3) มิติธรรมาภิบาลและการมีส่วนร่วม เพื่อเป็นฐานในการพัฒนาแนวทางจัดการวัดในสังคมร่วมสมัยให้ร่วมสมัยได้โดยไม่สูญคุณค่า และทำให้วัดทำหน้าที่เป็นพื้นที่สาธารณะเชิงสร้างสรรค์อย่างยั่งยืนและรับผิดชอบต่อสังคม